کتاب «برای فرمالیسم» با گردآوری و ترجمه رامین یوسفی، اثری نظری در حوزه نقد ادبی است که به تبیین مبانی، مفاهیم و سیر تاریخی فرمالیسم روسی میپردازد. این اثر با تمرکز بر آراء نظریهپردازانی چون ویکتور شکلوفسکی و بوریس آیخنباوم، تلاش میکند چارچوبی منسجم برای فهم «ادبیت»، «آشناییزدایی» و روش فرمالیستی در تحلیل متون ادبی ارائه دهد.
کتاب ضمن بررسی زمینههای تاریخی و اجتماعی شکلگیری فرمالیسم در روسیه تزاری و سالهای آغازین انقلاب، نشان میدهد که این مکتب چگونه با تأکید بر فرم، ساختار و تکنیکهای ادبی، نقد ادبی را به سوی رویکردی علمی و نظاممند سوق داد. هدف اصلی اثر، آشنایی مخاطب فارسیزبان با بنیانهای نظری فرمالیسم و تأثیر آن بر جریانهای بعدی همچون ساختارگرایی، روایتشناسی و نشانهشناسی است.
🟣 خلاصه محتوای کتاب (مرور فصلها و مباحث اصلی)
کتاب با «یادداشت مترجم» آغاز میشود که در آن، تاریخچه شکلگیری فرمالیسم روسی، نسبت آن با فوتوریسم و سمبولیسم، و فشارهای ایدئولوژیک پس از استقرار لنینیسم بررسی میشود. همچنین مفاهیم بنیادین این مکتب مانند «آشناییزدایی» و «ادبیت» توضیح داده میشود.
در بخشهای اصلی کتاب، آراء واسیلیس لامپروپولو و نیکوس کالتامپانو درباره چیستی و چرایی فرمالیسم ارائه شده و سپس متون و نظریات کلیدی شکلوفسکی (از جمله «رستاخیز کلمه» و ایده هنر به مثابه تکنیک) و آیخنباوم درباره «روش فرمالیستی» تحلیل میشود.
فصول میانی به مباحث نظری اختصاص دارد؛ از جمله:
ریشههای تاریخی و فکری فرمالیسم
استقلال صدای شاعرانه و علم ادبیات
نسبت فرم و محتوا
مسئله پیرنگ و تکامل ادبی
ساختار داستان، توجیه هنری و برجستهسازی
وزن و موسیقی در شعر
سبک، ژانر و تاریخ ادبی
در ادامه، پیوند فرمالیسم با زیباییشناسی کانتی، هگلی و گشتالتی بررسی میشود و تأثیر این مکتب بر ساختارگرایی، نشانهشناسی و پساساختارگرایی در قالب یک خط زمانی تحلیلی نشان داده میشود. کتاب با جمعبندی نهایی و فهرست منابع به پایان میرسد.
